sahil-wakode-death-iit-student-mental-stress-education-system-social-responsibility : साहिल वाकोडेच्या मृत्यूने विद्यार्थ्यांच्या मानसिक ताणाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर
Nagpur: आयआयटी मुंबईमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या यवतमाळच्या २० वर्षीय साहिल वाकोडेच्या मृत्यूने देशातील उच्च शिक्षण संस्थांमधील विद्यार्थ्यांच्या मानसिक ताणाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे. १८ सप्टेंबर रोजी साहिलने आत्महत्या केल्याची घटना समोर आली. परीक्षेदरम्यान मोबाइल आणि चॅटजीपीटीचा वापर केल्याचा आरोप करण्यात आला होता. त्यानंतर तपास पूर्ण होण्यापूर्वी हा आरोप सार्वजनिक करणे योग्य नसल्याचे आयआयटी प्रशासनाने मान्य करून माफी मागितल्याचे सांगितले जाते. दुसरीकडे, साहिलच्या कुटुंबीयांनी जातीय छळाचे आरोप केले असून या प्रकरणाचा तपास सुरू आहे.
या घटनेचे नेमके कारण तपासातून स्पष्ट होईल. मात्र, त्यापलीकडे एक व्यापक प्रश्न समोर येतो अत्यंत स्पर्धात्मक शिक्षणव्यवस्थेत विद्यार्थ्यांच्या मानसिक सुरक्षिततेची जबाबदारी कोण घेणार? आयआयटीमध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठीच लाखो विद्यार्थी स्पर्धा करतात. प्रवेशानंतर अभ्यासाचा ताण, गुणांची स्पर्धा, तुलनात्मक मूल्यमापन, भविष्यातील करिअर आणि रोजगाराची चिंता विद्यार्थ्यांवर दबाव निर्माण करू शकते. हा प्रश्न केवळ आयआयटीपुरता मर्यादित नाही. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, स्पर्धा परीक्षा आणि इतर उच्च शिक्षण क्षेत्रांमध्येही विद्यार्थ्यांना अशाच दबावाला सामोरे जावे लागते.
माध्यमांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या शासकीय आकडेवारीनुसार, गेल्या काही वर्षांत विविध आयआयटी कॅम्पसमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूच्या घटना घडल्या असून, त्यातील आत्महत्यांचे प्रमाण लक्षणीय आहे. मृत विद्यार्थ्यांमध्ये अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांचाही समावेश असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद झाले आहे. त्यामुळे हा प्रश्न केवळ वैयक्तिक मानसिक आरोग्याचा न मानता सामाजिक आणि संस्थात्मक पातळीवरही पाहण्याची गरज आहे. समुपदेशक नेमणे हा उपायांचा एक भाग असू शकतो; मात्र त्यापेक्षा व्यापक व्यवस्था आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना प्राध्यापकांशी सहज संवाद साधता येतो का, तक्रारींचे पारदर्शकपणे निराकरण होते का, शिस्तभंगाच्या कारवाईत विद्यार्थ्यांच्या मानसिक स्थितीचा विचार केला जातो का आणि संकटात असलेल्या विद्यार्थ्याची वेळेत ओळख पटते का, हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत.
जातीय छळाचे आरोप असतील तर त्यांची निष्पक्ष चौकशी झाली पाहिजे. मात्र, चौकशी पूर्ण होण्यापूर्वी कोणालाही दोषी ठरवणे योग्य नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या विद्यार्थ्यावर गैरप्रकाराचा आरोप झाला असेल, तरी तपास पूर्ण होण्याआधी त्याला दोषी ठरवण्याचे परिणामही संस्थांनी गांभीर्याने विचारात घ्यायला हवेत. यात समाजाची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांकडून आपण यशाची अपेक्षा करतो; मात्र अपयश स्वीकारण्याची मोकळीक किती देतो? गुण, प्रवेश, नोकरी किंवा करिअरमधील अडथळा म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही, हा विश्वास विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करणे गरजेचे आहे. पालक, शिक्षक आणि समाजाने यशाइतकेच मानसिक सुरक्षिततेला महत्त्व दिले पाहिजे.
Chandrashekhar bawankule: सिमेंट रस्ते, गटारे सोडा, आधी जलसंधारणाची कामे करा
साहिल वाकोडेच्या मृत्यूचे नेमके कारण तपासातून समोर येईल. मात्र, पुढचा विद्यार्थी अशा टोकाच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचू नये, यासाठी शिक्षणव्यवस्थेने आत्ताच आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ यश मिळवण्याचे शिक्षण नव्हे, तर अपयश पचवण्याची, मदत मागण्याची आणि अडचणीच्या काळात आधार मिळण्याची सुरक्षित व्यवस्था देणे हीच आजची खरी गरज आहे. साहिलचा मृत्यू त्यामुळे केवळ एका विद्यार्थ्याची शोकांतिका म्हणून न पाहता, शिक्षणव्यवस्था आणि समाजाच्या सामूहिक उत्तरदायित्वाचा गंभीर इशारा म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
_____
