bhondubaba-swapnil-lande-pocso-case-minor-girl-sexual-abuse-allegation : भोंदूगिरीचा बाजार इतका फोफावतोच कसा? प्रश्न विचारण्याची वेळ!
Nagpur: पुण्यातील स्वप्नील लांडे प्रकरणाने श्रद्धेच्या नावाखाली सुरू असलेल्या कथित भोंदूगिरीचा आणखी एक गंभीर चेहरा समोर आणला आहे. अल्पवयीन मुलीच्या लैंगिक शोषणाचा आरोप, त्याचवेळी दुसऱ्या एका कथित बाबाचे सोशल मीडियावर व्हायरल होत असलेले व्हिडीओ आणि या सगळ्याभोवती निर्माण होणारी भक्तांची गर्दी पाहिली की प्रश्न केवळ एका व्यक्तीचा राहत नाही. प्रश्न निर्माण होतो तो समाजाच्या मानसिकतेचा, व्यवस्थेच्या अपुऱ्या आधारव्यवस्थेचा आणि श्रद्धेच्या नावाने उभ्या राहणाऱ्या या साम्राज्यांचा.
अंधश्रद्धा, दैवी शक्ती, चमत्कार, गूढ उपचार आणि संकटातून मुक्ती देण्याच्या दाव्यांभोवती समाजात अनेक प्रकारची भोंदूगिरी उभी राहताना दिसते. काही प्रकरणांमध्ये आर्थिक फसवणूक होते, काही ठिकाणी अघोरी उपचारांचा दावा केला जातो, तर काही घटनांमध्ये श्रद्धेचा आधार घेत थेट व्यक्तीच्या शरीरावर, मानसिकतेवर आणि खासगी आयुष्यावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे या कथित साम्राज्यांना बळ मिळते ते पीडितांच्या असहायतेतून.
माणूस बाबा किंवा कथित धर्मगुरूकडे जातो तरी का? हा प्रश्न विचारताना समाजाने आधी स्वतःकडे पाहण्याची गरज आहे. एखाद्या कुटुंबावर आर्थिक संकट आले असेल, व्यवसाय बुडाला असेल, घरातील संबंध बिघडले असतील, मुलांच्या शिक्षणाचा प्रश्न असेल, मानसिक ताण वाढला असेल किंवा एखाद्या आजारावर अपेक्षित उपचार मिळत नसतील, तर त्या व्यक्तीला केवळ ‘अंधश्रद्धाळू’ म्हणून हिणवून प्रश्न सुटणार नाही.
माणूस संकटात असताना त्याला सर्वप्रथम आधार हवा असतो. त्याला कोणी ऐकून घेणारे हवे असते. आपली परिस्थिती बदलू शकते, असा विश्वास निर्माण करणारा कोणीतरी हवा असतो. आधुनिक काळात काही लोक ज्योतिष, अंकशास्त्र, माईंड पॉवर किंवा इतर पर्यायांचा आधार घेतात. काही जण वैज्ञानिक उपचार आणि समुपदेशनाकडे वळतात. मात्र मोठ्या प्रमाणावर सर्वसामान्य माणूस आपली समस्या घेऊन एखाद्या कथित बाबाकडे किंवा धर्मगुरूकडे जातो. याच गरजेचे रूपांतर जेव्हा व्यवसायात होते, तेव्हा भोंदूगिरीचा जन्म होतो.
‘मार्ग दाखवणारा’ कधी ‘मालक’ बनतो? सुरुवातीला एखादी व्यक्ती भक्तांना धीर देते. त्यांच्या समस्या ऐकते. एखादा छोटासा उपाय सांगते. भक्तांना त्यातून मानसिक आधार मिळतो. हळूहळू त्या व्यक्तीभोवती शिष्यांची संख्या वाढते. त्यानंतर प्रसिद्धी वाढते, भक्तांची संख्या वाढते आणि त्याचबरोबर आर्थिक व्यवहार सुरू होतात. आणि एक टप्पा असा येतो की ‘गुरू’ हा मार्गदर्शक राहत नाही, तर भक्तांच्या मानसिकतेवर अधिकार गाजवणारा केंद्रबिंदू बनतो. इथून पुढे भोंदूगिरीचा खरा धोका सुरू होतो.
दैवी शक्तीचा दावा, चमत्काराचे प्रदर्शन, भविष्य सांगण्याच्या घोषणा, आजारांवर उपचार करण्याचे दावे, संकट दूर करण्याचे आश्वासन आणि भक्तांच्या वैयक्तिक आयुष्यात हस्तक्षेप या सगळ्याचा वापर करून एखाद्या व्यक्तीला मानसिकदृष्ट्या आपल्या नियंत्रणाखाली ठेवले गेले, तर तो केवळ श्रद्धेचा विषय राहत नाही. तो शोषणाचा विषय बनतो.
स्वप्नील लांडे प्रकरणातील आरोप त्यामुळे अधिक गंभीर ठरतात. अल्पवयीन मुलीशी संबंधित लैंगिक शोषणाचा आरोप हा केवळ एका व्यक्तीवरील आरोप म्हणून पाहून चालणार नाही. या आरोपांची सत्यता तपासातून स्पष्ट होईल; मात्र श्रद्धेच्या नावाखाली एखाद्या अल्पवयीन मुलापर्यंत किंवा मुलीपर्यंत एखाद्या कथित गुरूला अनियंत्रित प्रवेश मिळत असेल, तर पालकांनी आणि समाजानेही सावध होणे गरजेचे आहे.
Pavitra portal : शिक्षक आणि पोलीस भरतीतील आरक्षणाची उच्चस्तरीय चौकशी करा
अनेक कथित बाबांच्या भोवती मोठ्या प्रमाणावर पैसा फिरत असल्याचे विविध प्रकरणांमधून आरोप आणि तपासांमध्ये समोर येत आले आहे. देणग्या, धार्मिक कार्यक्रम, कथित उपचार, विविध उपाय, भक्तांकडून मिळणाऱ्या भेटवस्तू आणि इतर आर्थिक व्यवहार यामुळे काहींचे साम्राज्य मोठे होत जाते. काही प्रकरणांमध्ये आर्थिक गैरव्यवहाराचे आरोपही झाले आहेत. काळा पैसा पांढरा करण्यापासून ते बेनामी आर्थिक व्यवहारांपर्यंत विविध संशयांवर तपास यंत्रणांना काम करावे लागते. मात्र प्रश्न इतकाच आहे की, अशा साम्राज्यांच्या आर्थिक व्यवहारांवर नियमितपणे लक्ष ठेवणारी यंत्रणा पुरेशी प्रभावी आहे का?
भोंदूगिरीचा आणखी एक भयंकर पैलू म्हणजे मानसिक किंवा कौटुंबिक संकटात असलेल्या महिलांना लक्ष्य केल्याचे प्रकार समोर येतात. घरातील समस्या, वैवाहिक संघर्ष, आजारपण, मानसिक तणाव किंवा वैयक्तिक अडचणींमुळे आधार शोधणारी व्यक्ती एखाद्या ‘गुरू’च्या संपर्कात येते. सुरुवातीला आध्यात्मिक आधाराच्या नावाने सुरू झालेला संवाद पुढे वैयक्तिक नियंत्रणात बदलला तर परिस्थिती धोकादायक बनते.
‘उपचार’, ‘मंत्र’, ‘गुप्त साधना’, ‘विशेष शक्ती’ किंवा ‘दैवी आदेश’ यांसारख्या शब्दांचा वापर करून व्यक्तीच्या निर्णयक्षमतेवर प्रभाव टाकला जाऊ शकतो. अशा वेळी शोषणाची शक्यता वाढते. म्हणूनच श्रद्धा आणि शोषण यांच्यातील सीमारेषा समाजाने स्पष्टपणे ओळखली पाहिजे.
आज सोशल मीडिया हे अशा कथित बाबांसाठी प्रभावी माध्यम बनले आहे. काही व्हिडीओ व्हायरल होतात, भक्तांची गर्दी दाखवली जाते, एखाद्या व्यक्तीच्या ‘चमत्कारांची’ चर्चा केली जाते आणि त्यातून त्या व्यक्तीची स्वतःची बाजारपेठ तयार होते. एकदा प्रसिद्धी मिळाली की भक्त वाढतात. भक्त वाढले की प्रभाव वाढतो. प्रभाव वाढला की पैसा आणि राजकीय-सामाजिक संपर्क वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. आणि मग प्रश्न विचारणाऱ्यांपेक्षा भक्तांची संख्या मोठी होते. हीच गोष्ट धोकादायक आहे. कारण एखाद्या व्यक्तीभोवती अंधभक्तीचे कवच तयार झाले की आरोप करणारा किंवा सत्य समोर आणणारा व्यक्तीच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभा केला जातो.
‘तो तिथे गेलाच कशाला?’हा समाजाच्या मानसिकतेवरचा सर्वात मोठा प्रश्न आहे. एखाद्या व्यक्तीची फसवणूक झाली, त्याचे शोषण झाले किंवा त्याच्यावर अन्याय झाला की आपण अनेकदा पहिला प्रश्न विचारतो ‘तो तिथे गेलाच कशाला?’ पण आपण हे विचारत नाही की त्या व्यक्तीला तिथे जाण्याची वेळ का आली? त्याला घरातून आधार मिळाला का? त्याला समुपदेशन मिळाले का? त्याच्या आर्थिक समस्येवर मार्गदर्शन मिळाले का? त्याच्या मानसिक तणावाकडे कोणी गांभीर्याने पाहिले का? त्याच्या आजारासाठी योग्य उपचार आणि माहिती उपलब्ध झाली का? पीडिताला दोष देणे ही समाजाची सोपी भूमिका आहे. पण त्याला वाचवण्यासाठी व्यवस्था उभी करणे ही कठीण जबाबदारी आहे.
अशा प्रकरणांचा एक ठरावीक नमुना अनेकदा दिसतो. एखादी घटना समोर येते. समाजात संतापाची लाट येते. माध्यमांमध्ये चर्चा होते. काही गुन्हे दाखल होतात. तपास सुरू होतो. आरोपी फरार होतो किंवा अटक होते. काही काळ प्रकरण चर्चेत राहते आणि नंतर समाजाचे लक्ष दुसरीकडे वळते. एखाद्या व्यक्तीवर गुन्हा दाखल झाला म्हणून त्याच्याभोवती तयार झालेली मानसिकता एका दिवसात नष्ट होत नाही. नाव बदलले, ठिकाण बदलले किंवा नवा ‘गुरू’ पुढे आला तरी लोकांच्या संकटांचा फायदा घेणारी व्यवस्था पुन्हा उभी राहू शकते.
म्हणूनच केवळ आरोपीला अटक करणे पुरेसे नाही. त्या व्यक्तीने समाजात प्रभाव कसा निर्माण केला, पैसा कुठून आला, कोणकोणत्या व्यक्ती त्याच्या संपर्कात होत्या, किती लोक प्रभावित झाले आणि पीडितांना किती काळ शोषण सहन करावे लागले, याचा तपास होणे गरजेचे आहे.
अनेकदा अशा कथित बाबांना राजकीय किंवा सामाजिक पाठबळ असल्याचे आरोप केले जातात. मात्र कोणत्याही व्यक्तीला केवळ राजकीय संबंध असल्याच्या आरोपावरून दोषी ठरवता येणार नाही. पुरावे असतील तर ते तपास यंत्रणांनी समोर आणले पाहिजेत. पण जर एखाद्या गुन्हेगारी किंवा आर्थिक गैरव्यवहाराच्या प्रकरणात राजकीय हस्तक्षेप, दबाव किंवा संरक्षणाचे पुरावे आढळले, तर कारवाई व्यक्तीपुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण साखळीवर झाली पाहिजे. सत्ता, पैसा आणि प्रभाव यांचे संरक्षण कवच एखाद्या आरोपीला मिळाले तर कायद्याची भीती संपते. आणि कायद्याची भीती संपली की भोंदूगिरीचा व्यवसाय अधिक निर्भय होतो.
Swapnil lande : मुलींना मांडीवर बसवतो, कानात मंत्र फुंकतो अन् म्हणतो ‘अडचण आली तर माझ्याकडे ये’
अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी कायदे आहेत. लैंगिक शोषणाविरोधात कठोर कायदे आहेत. अल्पवयीन मुलांच्या संरक्षणासाठी पोक्सो कायदा आहे. आर्थिक फसवणुकीविरोधात विविध कायदेशीर तरतुदी आहेत. पण कायद्याचे अस्तित्व आणि कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्या प्रकरणात शिक्षा झाली, तर त्यातून समाजाला स्पष्ट संदेश गेला पाहिजे की श्रद्धेच्या नावाखाली शोषण करणाऱ्यांना कायदा सोडणार नाही. तपास वेगाने झाला पाहिजे, पीडितांचे संरक्षण झाले पाहिजे आणि दोष सिद्ध झाल्यास शिक्षा वेळेत झाली पाहिजे. अन्यथा गुन्हा दाखल होतो, चर्चा होते आणि काही वर्षांनी तोच खेळ दुसऱ्या नावाने सुरू होतो.
भोंदूगिरी थांबवायची असेल तर समाजाला पर्यायी आधारव्यवस्था द्यावी लागेल. आर्थिक संकटात असलेल्या कुटुंबांसाठी समुपदेशन, कौटुंबिक वादांसाठी सहज उपलब्ध कौटुंबिक समुपदेशन केंद्रे, मानसिक तणावासाठी परवडणारी मानसोपचार सेवा, आजारांबाबत वैज्ञानिक माहिती आणि ग्रामीण भागात विश्वासार्ह मार्गदर्शनाची व्यवस्था मजबूत करावी लागेल. कारण जेव्हा माणसाला मदतीचा विश्वासार्ह मार्ग दिसत नाही, तेव्हा तो चमत्काराचा मार्ग शोधतो. आणि याच अंधाऱ्या जागेत भोंदूगिरीचा बाजार उभा राहतो.
या सगळ्या चर्चेत आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. श्रद्धा ही प्रत्येक व्यक्तीची वैयक्तिक बाब आहे. धार्मिक किंवा आध्यात्मिक श्रद्धा ठेवण्याचा प्रत्येकाला अधिकार आहे. मात्र श्रद्धेच्या नावाखाली फसवणूक, लैंगिक शोषण, आर्थिक गैरव्यवहार, भीती निर्माण करणे, अघोरी उपचारांचे दावे किंवा अल्पवयीन मुलांच्या सुरक्षिततेशी खेळ करणे याला श्रद्धेचे संरक्षण देता येणार नाही. खरा आध्यात्मिक मार्गदर्शक व्यक्तीला स्वतःवर अवलंबून बनवत नाही; तो तिला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची ताकद देतो.
जो माणूस भक्ताची भीती वाढवतो, त्याच्याकडून पैसा किंवा वैयक्तिक नियंत्रण मागतो आणि स्वतःभोवती अंधभक्तीचे साम्राज्य उभे करतो, त्याच्याकडे प्रश्न विचारणे हीच खरी सामाजिक जबाबदारी आहे. आज स्वप्नील लांडे प्रकरणाच्या निमित्ताने हा प्रश्न पुन्हा समोर आला आहे. आरोपांची सत्यता तपासातून ठरेल आणि न्यायालयीन प्रक्रियेत अंतिम निर्णय होईल. पण या एका प्रकरणापुरता प्रश्न मर्यादित ठेवणे समाजासाठी धोकादायक ठरेल.
भोंदूगिरीचा खरा पराभव एखाद्या एका बाबाला अटक केल्याने होणार नाही. तो होईल तेव्हा, जेव्हा संकटात सापडलेल्या सामान्य माणसाला बाबा नव्हे तर विश्वासार्ह व्यवस्था दिसेल; चमत्कार नव्हे तर वैज्ञानिक मार्गदर्शन मिळेल; भीती नव्हे तर समुपदेशन मिळेल; आणि अन्याय झाल्यावर ‘तिथे गेलाच कशाला?’ असा प्रश्न विचारण्याऐवजी ‘त्याला न्याय कसा मिळेल?’ असा प्रश्न समाज विचारेल.
भोंदूगिरीचा बाजार बंद करायचा असेल, तर फक्त भोंदू शोधून चालणार नाही; या बाजाराला ग्राहक निर्माण करणारी सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक असुरक्षितता कमी करावी लागेल. हाच या संपूर्ण प्रकरणाचा सर्वात मोठा धडा आहे.
