अकोला, बुलढाणा, वाशिम, अमरावती आणि यवतमाळमध्ये शेतकरी कुटुंबांना आधारापासून जलसंधारणापर्यंत विविध उपक्रम;
Akola शेतकरी आत्महत्यांच्या प्रश्नाने महाराष्ट्र हादरलेला असताना केवळ आर्थिक मदत करून प्रश्न सुटणार नाही, तर शेतकरी आणि गावांना दीर्घकालीन आधार देण्याची गरज आहे, या विचारातून अभिनेता नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांच्या पुढाकाराने सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना झाली. सुरुवातीला आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक व मानसिक आधार देणाऱ्या या संस्थेने पुढे जलसंधारण, शेती, विधवा महिलांचे पुनर्वसन, शिक्षण, आपत्ती मदत आणि ग्रामविकास अशा विविध क्षेत्रांत कामाचा विस्तार केला. आज नानाच्या जाण्याने ‘नाम’ परीवार पोरका झाला आहे.
पश्चिम विदर्भातील अकोला, बुलढाणा, वाशिम, अमरावती आणि यवतमाळ हे शेतकरी आत्महत्या, अनियमित पाऊस, दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि शेतीवरील वाढता खर्च या समस्यांना सातत्याने सामोरे जाणारे जिल्हे आहेत. त्यामुळे या भागात ‘नाम’च्या कामाचे स्वरूप केवळ मदतीपुरते मर्यादित न राहता पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि गावांच्या शेतीव्यवस्थेला आधार देणे असे झाले आहे.
सुरुवात आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांच्या आधाराने
२०१५ मधील दुष्काळानंतर शेतकरी आत्महत्यांचा प्रश्न गंभीर झाला. आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबीयांना तातडीची आर्थिक मदत मिळावी, त्यांना मानसिक आधार मिळावा आणि कुटुंबातील महिलांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी साधन मिळावे, यावर ‘नाम’ने सुरुवातीला भर दिला.
प्यारे खान यांचा ‘तो’ दौरा पूर्णपणे अधिकृत, बदनामी कराल तर कारवाई करू, आयोगाचा इशारा
संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार, आतापर्यंत महाराष्ट्रातील ४,९४० आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक मदत देण्यात आली आहे. सुरुवातीला विधवांना १५ हजार रुपयांची मदत दिली जात होती; नंतर ती २५ हजार रुपयांपर्यंत वाढविण्यात आली. संस्थेच्या मते, ही रक्कम केवळ आर्थिक मदत नसून संकटग्रस्त कुटुंबाला आपण एकटे नाही, हा मानसिक आधार देण्याचा प्रयत्न आहे.
अमरावतीत २८ विधवांना मदतीचा हात
अमरावती विभागातही आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत करण्यात आली आहे. २०२२ मध्ये अमरावती आणि भातकुली तालुक्यातील २८ विधवा महिलांना प्रत्येकी २५ हजार रुपयांचे धनादेश देण्यात आले होते. या मदतीतून छोटा व्यवसाय सुरू करून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्याबरोबरच मुलांच्या शिक्षणाला हातभार लावण्याचा उद्देश होता.
ही मदत केवळ धनादेश देऊन थांबत नाही. महिलांना शिवणकाम, शेळीपालन, पीठ गिरणी यांसारख्या व्यवसायांचे प्रशिक्षण आणि साधने देऊन उत्पन्नाचे साधन निर्माण करण्याचा प्रयत्न ‘नाम’कडून केला जातो. संस्थेच्या माहितीनुसार, उत्पन्ननिर्मितीच्या उपक्रमांतर्गत मोठ्या संख्येने शिवणयंत्रांचे वाटप करण्यात आले आहे.
बुलढाण्यात जलसंधारणाचा मोठा ठसा
पश्चिम विदर्भातील ‘नाम’च्या कामात बुलढाणा जिल्ह्याची नोंद विशेष ठळक आहे. संस्थेच्या जलयुक्त शिवार उपक्रमाच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार २०२५ मध्ये बुलढाणा जिल्ह्यात ७९ जलसंधारण स्थळांवर काम करण्यात आले. त्यातून १४ लाख १ हजार ३१९ घनमीटर जलसाठा क्षमता निर्माण/पुनर्स्थापित झाली असून २ लाख ३१ हजार ५२९ लाभार्थी असल्याची नोंद आहे.
दुष्काळी भागात नदी, नाला, ओढे आणि अन्य जलस्रोतांमधील गाळ काढणे, खोलीकरण आणि रुंदीकरण केल्याने पावसाचे पाणी वाहून न जाता अधिक काळ साठवले जाते. त्याचा थेट परिणाम भूजलपातळी आणि शेतीच्या उपलब्ध पाण्यावर होतो. ‘नाम’च्या जलसंधारणाच्या कामामागील मूलभूत भूमिका हीच आहे.
चार मुख्यमंत्री झाले पण प्रश्न कायमच, नेत्यांनी निर्णायक भूमिका घेण्याची मागणी !
बुलढाण्यातील या कामाचे महत्त्व सध्याच्या पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर अधिक वाढते. कायमस्वरूपी पाणीटंचाई असलेल्या गावांना लोकसहभागातून टँकरमुक्त करण्यासाठी प्रशासनानेही ‘नाम फाउंडेशन’सारख्या संस्थांचे सहकार्य घेण्याचे नियोजन केले आहे.
अमरावतीत १३ जलसंधारण प्रकल्प
२०२५ मध्ये अमरावती जिल्ह्यात १३ जलसंधारण प्रकल्प पूर्ण झाल्याची ‘नाम’च्या अधिकृत नोंदीत माहिती आहे. या कामांतून १ लाख ५९ हजार २६२ घनमीटर जलसाठा क्षमतेची कामे झाली असून १८ हजार १९४ लाभार्थी असल्याची नोंद आहे.
अमरावती विभागात शेतकरी आत्महत्या आणि पाण्याचा प्रश्न यांचा जवळचा संबंध असल्याने जलसंधारणाबरोबरच आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांच्या पुनर्वसनाचा विषयही ‘नाम’च्या कामात महत्त्वाचा ठरतो.
अकोल्यात जलसंधारणासोबत शिक्षणाचा आधार
अकोला जिल्ह्यात २०२५ मध्ये ‘नाम’च्या जलयुक्त शिवार उपक्रमांतर्गत २ जलसंधारण स्थळांवर काम, ६८ हजार ४०० घनमीटर कामाचे प्रमाण आणि ६,९९२ लाभार्थी असल्याची अधिकृत नोंद आहे.
अकोल्यातील ‘नाम’चे काम मात्र जलसंधारणापुरते मर्यादित नाही. संस्थेने अकोला तालुक्यातील लिंगेश्वर आदर्श विद्यालय, लिंगदेव येथे जुलै २०१६ मध्ये २५० पेक्षा अधिक गरजू विद्यार्थ्यांना शाळेच्या दप्तरांसह गणवेश, पुस्तके आणि शैक्षणिक साहित्याचे वाटप केले होते. संस्थेच्या एकूण शैक्षणिक उपक्रमांतून १,१५१ विद्यार्थ्यांना लाभ झाल्याची नोंद आहे.
शेतकरी कुटुंबातील मुलांचे शिक्षण खंडित होऊ नये, हा या कामाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
यवतमाळात पाण्यासोबत आपत्तीच्या काळातही मदत
यवतमाळ जिल्ह्यात २०२५ मध्ये ‘नाम’च्या जलयुक्त शिवार उपक्रमांतर्गत ५ जलसंधारण स्थळांवर काम झाले. या कामातून ३७ हजार ३०४ घनमीटर जलसाठा क्षमतेची कामे झाली असून ७,२०४ लाभार्थी असल्याची अधिकृत नोंद आहे.
यवतमाळातील ‘नाम’चे काम यापूर्वीही विविध स्वरूपात झाले आहे. पुसद परिसरातील पूस नदी पुनरुज्जीवन अभियानात ‘नाम फाउंडेशन’ने सहभाग घेतला होता. गाळ आणि कचऱ्यामुळे अरुंद झालेल्या नदीपात्राच्या पुनरुज्जीवनासाठी स्थानिक नागरिक व सामाजिक संस्थांच्या सहकार्याने मोहीम राबविण्यात आली होती.
कोरोना लॉकडाऊनच्या काळातही यवतमाळ जिल्ह्यातील वणी, नेर, पुसद, उमरखेड, झरी आणि यवतमाळ तालुक्यांमध्ये गरजू नागरिकांना अन्नधान्याच्या किटचे वाटप करण्यात आले होते. त्यात मजूर, वाहनचालक, ग्रामीण कलाकार, घरकाम करणाऱ्या महिला, विधवा, दिव्यांग आणि अन्य गरजू घटकांचा समावेश होता.
वाशिममध्ये आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांपर्यंत मदत
वाशिम जिल्ह्यात सध्या २०२५ च्या जलसंधारणाची स्वतंत्र आकडेवारी ‘नाम’च्या सार्वजनिक जिल्हानिहाय तक्त्यात दिसत नाही. मात्र संस्थेच्या २०२१-२२ च्या अधिकृत वार्षिक अहवालात वाशिमचा आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना मदत मिळालेल्या जिल्ह्यांमध्ये स्पष्ट समावेश आहे. त्या वर्षी अकोला, अमरावती, बुलढाणा, वाशिम आणि यवतमाळसह अनेक जिल्ह्यांतील आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना आर्थिक मदत, कौशल्य प्रशिक्षण आणि पुनर्वसनासाठी सहाय्य देण्यात आले.
म्हणून वाशिमच्या बाबतीत जलसंधारणाची संख्या देण्यापेक्षा शेतकरी कुटुंबांचे पुनर्वसन, महिलांना कौशल्य प्रशिक्षण आणि उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध करून देणे हा नोंदवलेला भाग अधिक ठोसपणे मांडता येतो.
गाळ काढण्यापासून नदी पुनरुज्जीवनापर्यंत
‘नाम’च्या जलसंधारणाच्या कामाची व्याप्ती केवळ एखादा तलाव किंवा नाला खोदण्यापुरती नाही. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार, गेल्या दशकात २,१८७ गावांमध्ये कामाचा प्रभाव, १९८ नद्यांचे पुनरुज्जीवन, ५३१ नाले/ओढ्यांचे पुनरुज्जीवन, ३८५ शेततळी, ९३९ पाझर तलावांचे गाळ काढणे आणि १४१ गावांना कालवा दुरुस्ती किंवा बांधकामाचा लाभ झाल्याची नोंद आहे.
या कामाचा केंद्रबिंदू आहे तो पाणी अडवणे, जमिनीत मुरवणे आणि उपलब्ध जलस्रोताची क्षमता वाढवणे. त्यामुळे जलसंधारण हे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाशी जोडण्याचा प्रयत्न ‘नाम’ने केला आहे.
२०२५ मधील पश्चिम विदर्भाचा हिशेब
‘नाम’च्या अधिकृत २०२५ च्या जलयुक्त शिवार नोंदींनुसार पश्चिम विदर्भातील चार जिल्ह्यांचा आकडा असा आहे :
– बुलढाणा : ७९ स्थळे, १४,०१,३१९ घनमीटर, २,३१,५२९ लाभार्थी.
– अमरावती : १३ स्थळे, १,५९,२६२ घनमीटर, १८,१९४ लाभार्थी.
– अकोला : २ स्थळे, ६८,४०० घनमीटर, ६,९९२ लाभार्थी.
– यवतमाळ : ५ स्थळे, ३७,३०४ घनमीटर, ७,२०४ लाभार्थी.
या चार जिल्ह्यांची एकत्रित नोंद ९९ जलसंधारण स्थळे, १६,६६,२८५ घनमीटर आणि २,६३,९१९ लाभार्थी अशी होते.
वाशिमसाठी याच २०२५ तक्त्यात स्वतंत्र नोंद नसल्याने त्याचा आकडा या बेरीजमध्ये समाविष्ट केलेला नाही.
मदतीपासून स्वावलंबनाकडे
‘नाम फाउंडेशन’च्या कामाची दिशा गेल्या दशकात बदलताना दिसते. सुरुवातीला आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबाला तातडीची आर्थिक मदत देण्यापासून सुरुवात झाली. पुढे त्या कुटुंबातील महिलांना व्यवसायाचे प्रशिक्षण, साधने आणि बाजारपेठेशी जोडण्याचा प्रयत्न झाला. त्यानंतर गावातील पाण्याचा प्रश्न सोडविण्यासाठी नाले, ओढे, नद्या, पाझर तलाव आणि कालव्यांकडे लक्ष गेले.
यातून ‘मदत’ या संकल्पनेचे रूपांतर ‘स्वावलंबन’ आणि ‘शाश्वत विकास’ या दिशेने करण्याचा प्रयत्न दिसतो.
पश्चिम विदर्भातील शेतकऱ्यांसाठी ही दिशा महत्त्वाची आहे. कारण पावसाचा खंड, पिकांचे नुकसान, वाढता उत्पादन खर्च आणि कर्जाचा ताण यामुळे शेतकऱ्याला केवळ एकदाची आर्थिक मदत पुरेशी ठरत नाही. त्यासाठी पाणी, शेती, उत्पन्नाचे पर्यायी साधन, कुटुंबाचे पुनर्वसन आणि मुलांचे शिक्षण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.
‘नाम’चा पुढचा प्रश्न
‘नाम’च्या कामाची पुढची गरजही याच ठिकाणी निर्माण होते. एखादा नाला खोल केल्यानंतर त्याची देखभाल कोण करणार, पाण्याचा वापर किती आणि कसा करायचा, भूजलाचा उपसा किती ठेवायचा, पिकांची निवड कशी करायची आणि जलसंधारणातून निर्माण झालेला फायदा सर्व शेतकऱ्यांपर्यंत कसा पोहोचवायचा, हे प्रश्न तितकेच महत्त्वाचे आहेत.
ऐनवेळी माघार अन् ‘सौदेबाजी’; बसपाने पदवीधरची निवडणूक का लढली नाही?
संस्थेच्या अधिकृत भूमिकेतही साठवलेल्या आणि भूजलाच्या वापरात समतोल, शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन, बंद पडलेल्या कालव्यांचे पुनरुज्जीवन आणि जलस्रोतांचा दीर्घकालीन वापर यावर भर देण्यात आला आहे.
म्हणूनच नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांच्या ‘नाम’ फाउंडेशनचा पश्चिम विदर्भातील प्रवास हा केवळ मदतीचा नाही, तर शेतकरी कुटुंबांना संकटातून उभे करण्याचा, गावांना पाण्याच्या बाबतीत सक्षम करण्याचा आणि लोकसहभागातून विकासाचा पर्याय उभा करण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहता येतो.
