el-nino-active-india-monsoon-rainfall-drought-risk-imd-warning-2026 : ‘एल निनो’ सक्रिय, हवामान विभागाचा इशारा
New Delhi : देशभरातील शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांसाठी चिंतेची बातमी समोर आली आहे. प्रशांत महासागरात ‘एल निनो’ सक्रिय झाल्याची अधिकृत घोषणा करण्यात आली असून त्याचा परिणाम यंदाच्या मान्सून हंगामावर होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. भारतीय हवामान विभाग आणि हवामान तज्ज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, एल निनोची तीव्रता आगामी काही महिन्यांत वाढण्याची शक्यता असून त्यामुळे देशातील पावसाचे वितरण असंतुलित होऊ शकते. काही भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे, तर काही प्रदेशांमध्ये अल्प कालावधीत अतिवृष्टीचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
खरीप हंगामाच्या सुरुवातीलाच आलेल्या या अंदाजामुळे शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे. भात, सोयाबीन, कापूस, डाळी आणि तेलबिया यांसारख्या पिकांसाठी वेळेवर आणि पुरेशा प्रमाणात पाऊस अत्यावश्यक असतो. पावसात खंड पडल्यास किंवा सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाल्यास पेरण्या उशिरा होऊ शकतात. काही भागांमध्ये दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च वाढण्याची शक्यता आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनो आणि दुष्काळ यांचा थेट संबंध असल्याचे प्रत्येक वेळी निश्चितपणे सांगता येत नसले तरी भूतकाळातील अनेक दुष्काळी परिस्थितींमध्ये एल निनोचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून आला आहे. त्यामुळे यंदाच्या परिस्थितीकडे केंद्र आणि राज्य सरकारांनी गांभीर्याने पाहण्यास सुरुवात केली आहे. संभाव्य पाणीटंचाई, शेतीवरील परिणाम आणि धरणांतील जलसाठ्याची स्थिती लक्षात घेऊन विविध विभागांकडून प्राथमिक स्तरावर तयारी केली जात असल्याची माहिती समोर आली आहे.
भूतकाळातील आकडेवारी पाहता २००२, २००९ आणि २०१५ या वर्षांमध्ये एल निनोच्या प्रभावामुळे मान्सूनवर मोठा परिणाम झाला होता. अनेक राज्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटले होते. त्याचा थेट फटका कृषी क्षेत्राला बसला आणि काही भागांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाली होती. मात्र प्रत्येक एल निनो वर्ष दुष्काळीच ठरते असे नाही, हे हवामान अभ्यासकांनी स्पष्ट केले आहे.
भारतीय अर्थव्यवस्थेत मान्सूनला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. कृषी उत्पादन, जलसाठा, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि महागाई यांचा मोठा संबंध पावसाशी असतो. अशा परिस्थितीत एल निनोची तीव्रता वाढण्याची शक्यता व्यक्त होत असल्याने चिंता वाढली आहे. हवामान अभ्यासकांच्या मते, यंदा पावसाचे वितरण असमान राहू शकते. काही भागांमध्ये पावसाचे आगमन उशिरा होण्याची शक्यता आहे, तर काही प्रदेशांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पर्जन्यवृष्टी होऊ शकते. दुसरीकडे काही भागांना अल्प कालावधीत मुसळधार पावसाचा सामना करावा लागू शकतो.
हवामान अभ्यासकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटरने अधिकृतपणे एल निनो सक्रिय झाल्याची घोषणा केली आहे. गेल्या काही आठवड्यांतील प्रशांत महासागरातील तापमानवाढ लक्षात घेता एल निनोची तीव्रता पुढील काही महिन्यांत वाढत जाण्याची शक्यता आहे. डिसेंबरपर्यंत हा प्रभाव सर्वाधिक राहू शकतो आणि त्याचा परिणाम २०२७ च्या पूर्वार्धापर्यंत कायम राहण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, यंदाचा एल निनो १९५० नंतरच्या सर्वाधिक तीव्र एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकतो. अतितीव्र स्वरूपातील एल निनोमध्ये प्रशांत महासागरातील तापमान सरासरीपेक्षा दोन ते अडीच अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढू शकते. अशा परिस्थितीचा जागतिक हवामानावर परिणाम होत असतो. विशेषतः भारतीय उपखंडात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता वाढते. त्यामुळे काही प्रदेशांमध्ये दुष्काळसदृश स्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
भारतीय हवामान विभागाने यंदाचा मान्सून सरासरीच्या सुमारे ९० टक्क्यांपर्यंत राहू शकतो, असा अंदाज व्यक्त केला आहे. मात्र देशातील सर्व भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण समान राहणार नाही. ज्या भागांमध्ये आधीच कमी पाऊस पडतो, त्या भागांमध्ये आणखी घट झाल्यास परिस्थिती गंभीर बनू शकते. धरणांतील पाणी साठा, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि जनावरांसाठी चाऱ्याचा प्रश्नही निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
मान्सूनच्या प्रगतीवरही एल निनोचा परिणाम होत असल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले आहे. मेडन-ज्युलियन ऑसिलेशन – एमजेओ हा घटक पावसाच्या हालचालीसाठी महत्त्वाचा मानला जातो. मात्र गेल्या काही आठवड्यांपासून एमजेओचा प्रभाव भारतीय उपखंडाऐवजी प्रशांत महासागराच्या परिसरात अधिक सक्…
