el-nino-2027-india-heat-monsoon-agriculture-weather-warning : भारताच्या मान्सून आणि शेतीसमोर मोठे आव्हान
New Delhi : जगभरातील हवामानावर परिणाम करणाऱ्या एल निनो या हवामान प्रणालीने पुन्हा चिंता वाढवली आहे. प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सातत्याने वाढत असून २०२६ मध्ये विकसित झालेला एल निनो आगामी काळात आणखी तीव्र होण्याची शक्यता हवामान संस्थांकडून व्यक्त करण्यात आली आहे. विशेषतः २०२७ हे वर्ष जागतिक तापमानाच्या दृष्टीने विक्रमी ठरू शकते, असा अंदाज ब्रिटनच्या हवामान कार्यालयाने व्यक्त केला आहे.
ब्रिटनच्या हवामान कार्यालयाच्या ताज्या अंदाजानुसार, २०२६ च्या अखेरीस विकसित होणाऱ्या एल निनोमुळे २०२७ मध्ये जागतिक तापमानाचा नवा विक्रम नोंदवला जाण्याची शक्यता वाढली आहे. काही अंदाजांनुसार उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील समुद्राचे तापमान सामान्य पातळीपेक्षा २ अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक वाढू शकते. त्यामुळे आगामी वर्षात उष्णतेच्या लाटा आणि हवामानातील टोकाच्या घटनांचा धोका वाढू शकतो.
भारतासाठी एल निनोचा इशारा का महत्त्वाचा?
एल निनोचा भारतासाठी सर्वात मोठा संबंध नैऋत्य मान्सूनशी आहे. एल निनोच्या काळात भारतातील मान्सूनच्या पावसावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र, एल निनो हा मान्सूनवर परिणाम करणारा एकमेव घटक नाही. भारतीय महासागरातील परिस्थिती, इंडियन ओशन डायपोल, मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन आणि इतर समुद्र-वातावरणीय घटकही मान्सूनची स्थिती ठरवतात. त्यामुळे एल निनो म्हणजे भारतात हमखास दुष्काळ, असे थेट समीकरण लावता येत नाही.
Mahayuti Politics : महायुतीतच धुसफूस; महेंद्र दळवींचा सुनील तटकरेंवर थेट निशाणा
भारताच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, भारतीय राष्ट्रीय महासागर माहिती सेवा केंद्राच्या अंदाजात जून २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या कालावधीत एल निनोची स्थिती कायम राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. या अंदाजाची शक्यता ७० ते ९० टक्क्यांदरम्यान असल्याचे सरकारने म्हटले आहे.
भारतीय हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, २०२६ च्या जूनमध्ये एल निनोची स्थिती कमकुवत होती. जुलैमध्ये ती मध्यम पातळीवर पोहोचली असून ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत ती आणखी तीव्र होऊन अतितीव्र श्रेणीपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र, त्याची नेमकी तीव्रता आणि भारतावर होणारा परिणाम समुद्र आणि वातावरणातील परस्पर बदलांवर अवलंबून राहणार आहे.
दरम्यान, ब्रिटनच्या हवामान कार्यालयानेही एल निनोच्या वाढत्या प्रभावाकडे लक्ष वेधले आहे. या हवामान प्रणालीचा परिणाम केवळ तापमानावर होत नाही, तर जगातील विविध भागांमध्ये पावसाचे स्वरूप, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा आणि इतर टोकाच्या हवामान घटनांवरही होऊ शकतो.
२०२७ मध्ये तापमानाचा विक्रम मोडण्याची शक्यता ही या संपूर्ण अंदाजातील सर्वात महत्त्वाची बाब आहे. ब्रिटनच्या हवामान कार्यालयाच्या २०२६ ते २०३० या कालावधीच्या अंदाजानुसार, या काळातील किमान एका वर्षात २०२४ मध्ये नोंदवलेला जागतिक तापमानाचा विक्रम मोडण्याची शक्यता ८६ टक्के आहे. तसेच २०२६ ते २०३० या पाच वर्षांच्या कालावधीतील सरासरी जागतिक तापमान औद्योगिकपूर्व काळाच्या तुलनेत १.५ अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता ७५ टक्के आहे.
त्यामुळे २०२७ मध्ये उष्णतेचा मोठा फटका बसण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञ गांभीर्याने पाहत आहेत. मात्र, सोशल मीडियावर किंवा काही वृत्तांमध्ये चर्चेत असलेली ‘भारताचे तापमान सामान्यापेक्षा थेट ३ अंशांनी वाढणार’ किंवा ‘१०० वर्षांतील सर्वात भयंकर परिस्थिती निश्चित निर्माण होणार’ अशी विधाने सध्या अधिकृत अंदाज म्हणून मांडता येणार नाहीत.
शेती आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊ शकतो
भारताची मोठी लोकसंख्या शेती आणि मान्सूनवर अवलंबून आहे. त्यामुळे एल निनोमुळे मान्सूनच्या पावसाचे वितरण किंवा कालावधी प्रभावित झाल्यास त्याचा थेट परिणाम शेतीवर होऊ शकतो. पावसात घट किंवा दीर्घकाळ खंड पडल्यास पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्याचा परिणाम अन्नधान्याच्या उपलब्धतेपासून बाजारातील किमतीपर्यंत जाणवू शकतो.
एल निनोचा प्रभाव काही भागांमध्ये अधिक उष्ण आणि कोरड्या हवामानाच्या स्वरूपात दिसू शकतो. भारतातही मान्सूनची स्थिती कमकुवत राहिल्यास पाणी, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसमोर आव्हाने निर्माण होऊ शकतात. मात्र, याबाबतचे अचूक चित्र आगामी महिन्यांतील हवामान निरीक्षण आणि सुधारित अंदाजांवरच स्पष्ट होईल.
एल निनोच्या तीव्रतेबाबत सध्या मोठी चर्चा सुरू असली, तरी ‘सुपर एल निनो’ ही भारतीय हवामान विभाग किंवा जागतिक हवामान संघटनेने अधिकृतपणे निश्चित केलेली स्वतंत्र श्रेणी नाही. भारत सरकारने संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार, एल निनोची तीव्रता साधारणपणे कमकुवत, मध्यम, तीव्र किंवा अतितीव्र अशा स्वरूपात पाहिली जाते.
त्यामुळे आगामी काळात एल निनो किती तीव्र होतो आणि त्याचा भारताच्या मान्सूनवर नेमका किती परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
Supriya Sule : ‘पक्ष कोणाचा हे शरद पवार ठरवतील’ सुप्रिया सुळेंचे मोठे वक्तव्य
एल निनोमुळे निर्माण होणारी हवामानातील अस्थिरता ही केवळ भारतापुरती मर्यादित राहणार नाही. प्रशांत महासागरातील तापमानातील बदलांचा परिणाम जगभरातील पर्जन्यमान, तापमान आणि हवामानाच्या स्वरूपावर होऊ शकतो. काही प्रदेशांमध्ये अतिवृष्टी, तर काही भागांमध्ये दुष्काळ आणि उष्णतेचा धोका वाढू शकतो.
सध्या उपलब्ध वैज्ञानिक अंदाजांचा सार असा की, २०२६-२७ मधील एल निनोवर बारकाईने लक्ष ठेवण्याची गरज आहे. विशेषतः भारतासाठी मान्सून, शेती, पाणी आणि तापमानाच्या दृष्टीने आगामी काही महिने महत्त्वाचे ठरणार आहेत. २०२७ मध्ये २०२४ पेक्षा उष्ण परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता नक्कीच चर्चेत आहे; मात्र त्याचे स्वरूप आणि भारतावर होणारा प्रत्यक्ष परिणाम पुढील हवामान अंदाजांमधून अधिक स्पष्ट होईल.
